Bu testte şema, gözlem kaydı ve model üzerinden Güneş ve Ay tutulmaları hakkında çıkarım yapacaksın. Her sorunun çözümünde dizilimi, gölgenin kime düştüğünü ve gözlem koşullarını adım adım düşün.
Nasıl çözmek istersin?
Astronomi kulübü, izleyecekleri bir tutulmadan önce Güneş, Dünya ve Ay'ın dizilişini gösteren bir şema hazırladı.
Şekildeki dizilişte gerçekleşen tutulma ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur? I. Ay bu sırada dolunay evresindedir. II. Tutulma, Dünya'nın gece yaşanan yarısındaki yerlerden gözlemlenebilir.
III. Tutulmayı izlemek için sertifikalı tutulma gözlüğü kullanmak gerekir.
Astronomi kulübü üyesi Elif, masa lambası, mandalina ve nohutla kurduğu tutulma modelinde nohudu farklı yüksekliklerde tutarak üç deneme yaptı.
| Deneme | Nohudun konumu | Gözlem |
|---|---|---|
| 1 | Lamba ile mandalina arasında, ikisiyle aynı hizada | Nohudun gölgesi mandalinanın üzerine düştü. |
| 2 | Lamba ile mandalina arasında, hizanın biraz üstünde | Gölge mandalinanın üstünden geçti, mandalinaya düşmedi. |
| 3 | Lamba ile mandalina arasında, hizanın biraz altında | Gölge mandalinanın altından geçti, mandalinaya düşmedi. |
Elif'in ilk modelinde nohut, mandalinanın çevresinde her turda lamba ve mandalinayla aynı hizadan geçiyordu. Bu model, her yeni ayda bir Güneş tutulması olacağını öngörüyordu. Elif'in okuduğu bir yıllık gözlem kaydında ise 12 yeni ay yaşandığı, yalnızca 2 Güneş tutulması gerçekleştiği görülüyor.
Tablodaki deneme sonuçlarına ve bu yeni kanıta göre Elif modelini nasıl yenilemelidir?
Okul gazetesinin editörü Burak, bir öğrencinin yazdığı tutulma haberini yayımlamadan önce bilimsel açıdan inceliyor.
Haber metni şu cümlelerden oluşuyor: (1) Tarihi önceden hesaplanan tam Güneş tutulması 12 Ağustos 2026'da İspanya'nın bazı bölgelerinden gözlendi. (2) Tutulma sırasında Ay, Güneş ile Dünya'nın arasına girdi. (3) O saatte Dünya'nın gece yaşanan yarısındaki gözlemciler de tutulmayı aynı anda izledi. (4) 28 Ağustos 2026'daki parçalı Ay tutulmasında ise Ay'ın yalnızca bir kısmı Dünya'nın gölgesine girdi.
Burak'ın bilimsel olarak düzeltmesi gereken cümle hangisidir?
Ece, Deniz ve Arda, fen projesi için bir masa lambası, bir karpuz ve bir cevizle Güneş tutulması modeli tasarlıyor.
Model tartışması
Ece
Güneş en büyük gök cismi. O yüzden karpuz Güneş olsun.
Deniz
Güneş ışık yayıyor. Elimizdeki malzemeler içinde ışık veren tek şey masa lambası.
Arda
Ay, Güneş'i tamamen örtebiliyor. Bu yüzden Ay'ı karpuzla göstermeliyiz.
Konuşmadaki görüşleri değerlendiren öğrenciler, Güneş tutulmasını doğru gösteren düzeneği seçecek.
Buna göre hangi düzenek doğrudur?
Astronomi kulübü, farklı yıllarda ve farklı şehirlerde yaptığı dört gözlemin notlarını bir belgede topladı.
| Kayıt | Saat | Gözlem notu |
|---|---|---|
| 1 | 14.20 | Güneş'in bir kenarı karardı; yaprak aralarından yere düşen ışık lekeleri hilal biçimini aldı. |
| 2 | 23.10 | Ay'ın tamamı karardı, soluk kızıl renkte görüldü; bir süre sonra yeniden parladı. |
| 3 | 21.40 | Ay tam yuvarlak ve parlak göründü; kararma olmadı. |
| 4 | 11.05 | Güneş tamamen örtüldü; gün ortasında hava kısa bir süre karardı. |
Tablodaki kayıtlarla ilgili aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?
Okulda yaklaşan bir Güneş tutulması için gözlem hazırlığı yapan öğrenciler, kullanacakları yöntemleri anlatıyor.
Gözlem hazırlığı
Selin
İki güneş gözlüğünü üst üste takarsam Güneş'e rahatça bakabilirim.
Zeynep
Güneş bulutların arkasındayken ona dürbünle kısa süre bakmak zarar vermez.
Mert
Kartona iğneyle delik açıp Güneş'in görüntüsünü yere düşüreceğim, yalnızca yerdeki görüntüye bakacağım.
Kaan
Ay tutulmasını izlerken de mutlaka tutulma gözlüğü takmalıyız.
Konuşmadaki öğrencilerden hangisinin söylediği bilimsel olarak doğrudur?
Deniz, kurduğu Güneş tutulması modelini bir tutulma haberindeki bilgilerle sınamak için yeniden deney yaptı.
Şekilde Deniz'in modeli görülüyor. Bu modele göre bir Güneş tutulması sırasında Dünya'nın Güneş'e bakan yüzündeki her yerden tam tutulma görülmelidir.
Okuduğu habere göre 12 Ağustos 2026'daki tutulma tam olarak yalnızca dar bir hat boyunca, örneğin Grönland, İzlanda ve İspanya'nın bazı bölgelerinden görüldü. O saatte gündüzü yaşayan pek çok yerde ise Güneş'in yalnızca bir kısmı örtülmüş göründü ya da hiç tutulma görülmedi.
Deniz, modelini bu yeni kanıta uygun hâle getirmek için ne yapmalıdır?
Bir öğrenci, tutulmaların yıl içindeki dağılımını incelemek için aşağıdaki temsilî kaydı hazırladı.
| Tarih | Ay'ın evresi | Olay |
|---|---|---|
| 10 Şubat | Yeni ay | Parçalı Güneş tutulması |
| 25 Şubat | Dolunay | Tam Ay tutulması |
| 6 Ağustos | Yeni ay | Tam Güneş tutulması |
| 21 Ağustos | Dolunay | Parçalı Ay tutulması |
Tabloda o yıl gerçekleşen tutulmaların tamamı yer alıyor. Aynı yıl 12 yeni ay ve 12 dolunay yaşandığı biliniyor.
Bu verilere göre aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?
Bir bilim fuarı projesi için yazılan öyküde, Dünya'da tam Ay tutulması yaşanırken bir astronot Ay'ın Dünya'ya bakan yüzünde duruyor.
Öyküdeki astronot, tutulma sırasında gökyüzüne bakıyor.
Astronotun gördüğü durum ve bunun nedeni aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Bir bilim merkezindeki gözlem panosunda, Güneş tutulması sırasında Dünya üzerindeki dört gözlemcinin konumu gösteriliyor.
Şekildeki koyu renkli bölgeye Güneş'ten hiç ışık ulaşmaz. Kesikli çizgilerle koyu bölge arasında kalan yerlere ise Güneş'in yalnızca bir kısmından ışık ulaşır.
Buna göre K, L, M ve N gözlemcilerinin o anda gördükleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Sonucun burada görünecek. Kalan soru: 10