Bu testte gazete haberleri, belgeler, söyleşiler ve tablolar üzerinden temel hak ve sorumlulukların toplumsal düzendeki yerini yorumlayacaksın. Sorular kaynak okumayı, veriyi yorumlamayı ve bir fikri anlamını bozmadan yeniden ifade etmeyi ister.
Nasıl çözmek istersin?
Bir yerel gazetede kış koşullarıyla ilgili bir haber yayımlandı.
“Yoğun kar ve buzlanma nedeniyle ilçeyi yaylaya bağlayan dağ yolu, valilik kararıyla üç gün süreyle araç trafiğine kapatıldı. Yetkililer, bu sürede yolculuk yapacakların vadideki alternatif yolu kullanabileceğini duyurdu. Yolun, kar temizliği bittikten sonra yeniden açılacağı bildirildi.”
Haberdeki uygulama, temel haklar açısından nasıl yorumlanabilir?
Okul gazetesi için kütüphane sorumlusu Serkan Bey ile bir söyleşi yapıldı.
Okul gazetesi söyleşisi
Defne
Kütüphanede yeni bir köşe açıldığını duyduk. Bu köşe ne amaçla açıldı?
Serkan Bey
Görme engelli bir öğrencimiz için sesli kitap köşesi ayırdık. Orada kulaklıkla kitap dinleyebiliyor.
Defne
Bazı arkadaşlarımız bunun diğer öğrencilere haksızlık olduğunu söylüyor.
Serkan Bey
Herkesin kitaba eşit biçimde ulaşabilmesi için bazı öğrencilere ek düzenleme gerekir. Bu köşe kimsenin hakkını azaltmıyor.
Konuşmada Serkan Bey'in dile getirdiği görüşü anlamını değiştirmeden ifade eden cümle aşağıdakilerden hangisidir?
Sınıfta incelenen bir vatandaşlık bilgi notunda dilekçe hakkı tanımlandı.
Bilgi notu: “Dilekçe hakkı, kişinin kendisiyle ya da toplumla ilgili şikâyet, öneri ve isteklerini yetkili makamlara yazılı olarak iletebilmesidir. Dilekçe imzalı ve adresli olur.”
Bir mahalledeki parkın aydınlatma lambaları haftalardır yanmıyor. Bilgi notuna göre aşağıdakilerden hangisi, bu sorunla ilgili dilekçe hakkının kullanılmasına örnektir?
Bir sınıf, mahallesindeki önemli yerler için birer hak ve sorumluluk yazdığı bir tablo hazırladı.
| Yer | Hak | Sorumluluk |
|---|---|---|
| Okul | Eğitim hakkı | Derslere düzenli katılmak ve ödevleri yapmak |
| Aile sağlığı merkezi | Sağlık hakkı | Aşı ve muayene hizmetinden yararlanmak |
| Otobüs durağı | Seyahat özgürlüğü | Sıraya girmek, yaşlı yolculara yer bırakmak |
| Park | Oyun ve dinlenme hakkı | Oyuncakları sırayla kullanmak, çöpü kutuya atmak |
Öğrenciler bilgileri tabloya aktarırken bir satırda “Sorumluluk” sütununa aslında bir hak niteliği taşıyan ifade yazmıştır.
Tabloya göre bu hata hangi yerin satırındadır?
Bir apartmanın toplantı tutanağına ortak bahçede top oynanmasıyla ilgili konuşmalar kaydedildi.
Toplantı tutanağından
Mert
Okuldan sonra bahçede top oynamak bizim de hakkımız. Mahallede oynayabileceğimiz başka bir alan yok.
Nermin Hanım
Sabah çok erken işe gidiyorum. Akşam dokuzdan sonra top sesi pencereme kadar geliyor, uyuyamıyorum.
Mert
Bazen akşam yemeğinden sonra da oynamak istiyoruz. Bahçe hepimizin ortak alanı.
Nermin Hanım
Çocukların oynamasına karşı değilim. Yalnızca dinlenebilmek istiyorum.
Konuşmaya göre aşağıdaki kararlardan hangisi, hem çocukların oyun hakkını hem de Nermin Hanım'ın dinlenme hakkını birlikte gözetir?
Bir yerel gazetenin çocuk sayfasında mahalledeki basketbol sahasıyla ilgili bir haber çıktı.
“Mahalledeki ortak basketbol sahası için sıra listesi hazırlandı ve her grup için 40 dakikalık süre kuralı konuldu. İlk haftalarda bazı gruplar süreyi aşınca sahada tartışmalar çıktı. Gruplar süreye uymaya başladıktan sonra sahayı kullanan çocuk sayısı arttı, tartışmalar azaldı.”
Bu habere verilebilecek en uygun başlık aşağıdakilerden hangisidir?
Okul gazetesi, öğrencilerin başlattığı yaya geçidi kampanyasıyla ilgili bir haber yayımladı.
Haberde, okul önündeki yolda yaya geçidini kullanmadan karşıya geçen öğrencilerin kampanyadan önceki ve sonraki birer haftada yapılan gözlemle sayıldığı belirtildi. Sonuçlar grafikte verilmiştir.
Grafikteki verileri hak ve sorumluluk açısından doğru biçimde ifade eden cümle aşağıdakilerden hangisidir?
Okul radyosundaki bir söyleşide dört öğrenci, Anayasa'daki vergiyle ilgili madde metnini kendi cümleleriyle anlattı.
Okul radyosu söyleşisi
Ece
Vergi yükümlülüğü, kamu giderlerini karşılayabilecek kadar zengin olan kişilere aittir.
Nehir
Herkes, malî gücü ne olursa olsun, kamu giderleri için eşit miktarda vergi öder.
Kaan
Herkes vergi öder; ödeyeceği miktar malî gücüne göre belirlenir ve kamu giderleri için kullanılır.
Tuna
Herkes malî gücüne göre vergi ödeyebilir; ödeyip ödememek kişinin kendi tercihidir.
Madde 73: “Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür.”
Konuşmadaki öğrencilerden hangisi madde metnini anlamını değiştirmeden yeniden ifade etmiştir?
Bir gazetede çevreyle ilgili bir haber ve Anayasa'dan bir madde metni yan yana verildi.
Haber: “Bir ilçede dere kenarına çöp bırakıldığı fark edildi. Belediye ekipleri alanı temizledi. Mahalle sakinleri de hafta sonu gönüllü olarak dere boyunu temizledi, ardından imzalı bir dilekçeyle belediyeden dere kenarına çöp kutusu konulmasını istedi.”
Madde 56: “Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir.”
Haber ve madde metni birlikte değerlendirildiğinde aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?
Bir ortaokulda yapılan yangın tatbikatından sonra okul yönetimi bir değerlendirme raporu hazırladı.
Rapordan bir bölüm: “Tatbikat sırasında bir öğrenci, çantasını almak için sınıfa geri döndü. Öğrenci merdivende karşı yöne ilerlediği için iniş yavaşladı ve iki sınıfın toplanma alanına ulaşması planlanandan üç dakika geç oldu. Gerçek bir yangında bu gecikmenin ağır sonuçlar doğurabileceği değerlendirildi.”
I. Bir kişinin kurala uymaması, başkalarının can güvenliğini korumaya yönelik düzeni de etkileyebilir. II. Kendi eşyasını korumak, tahliye kuralına uymamayı haklı kılar. III. Tahliye planına uyulması, gerçek bir tehlikede can güvenliği açısından önemlidir.
Bu rapor bölümünden yola çıkılarak yukarıdaki yargılardan hangilerine ulaşılabilir?
Sonucun burada görünecek. Kalan soru: 10